Zgodnie z art. 888 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (t.j. Dz.U. z 2025 r. poz. 1071 – „k.c.”), przez umowę darowizny darczyńca zobowiązuje się do bezpłatnego świadczenia na rzecz obdarowanego kosztem swego majątku.
Z powyższego wynika, że jest to stosunek umowny, gdzie stronami są darczyńca oraz obdarowany, a zatem podmiot, względem którego darczyńca zobowiązuje się do bezpłatnego świadczenia.
Istotą tej umowy jest jej nieodpłatny charakter, a zatem to darczyńca zobowiązuje się spełnić na rzecz obdarowanego kosztem swego majątku, bez jakiegokolwiek, zasadniczo, ekwiwalentu ze strony obdarowanego.
Darowizna ma istotne znaczenie dla regulacji spadkowych. Zgodnie z kodeksowymi przepisami prawa spadkowego darowizny są uwzględniane przy obliczaniu zachowku, ustalaniu prawa do zachowku oraz wskazywaniu podmiotów zobowiązanych do zaspokojenia roszczeń z tytułu zachowku, którymi w pewnych przypadkach mogą być również obdarowani przez spadkodawcę. Nie bez znaczenia pozostają przy dziale spadku. W konsekwencji istotnym jest branie pod uwagę skutków prawnych darowizn, a w szczególności tych wskazanych w art. 993 – 996 k.c., art. 1000 k.c. i 1001 k.c. oraz art. 1039 do 1042 k.c.
Ciekawym zagadnieniem z punktu widzenia obrotu jest dopuszczalność dokonywania darowizn na wypadek śmierci (mortis causa). Tradycyjnie przyjmuje się, że darowizna jest czynnością prawną, która może być dokonywana wyłącznie pomiędzy żywymi (inter vivos).Wskazuje się, że uzasadnieniem dla tego stanowiska jest brak przepisu szczególnego, który wyłączałby, w odniesieniu do darowizn, regulację art. 941 k.c., będącego podstawą dla uznawania za niedopuszczalne czynności rozrządzających majątkiem mortis causa innych niż testament. Jednakże w ostatnich publikacjach podnosi się, że darowizna mortis causa jest dopuszczalna, o ile jej przedmiotem są poszczególne przedmioty majątkowe, a nie cały majątek darczyńcy.
Mając na uwadze normę wynikającą z art. 1047 k.c., wskazuje się, że niedopuszczalne jest zawieranie umów darowizny, których przedmiotem jest spadek lub udział w spadku po darczyńcy. Zatem darowizna mortis causa może być zawarta pod warunkiem zawieszającym, przy czym warunek ten dotyczyłby tego, że obdarowany przeżyje darczyńcę lub z zastrzeżeniem terminu zawieszającego, a ten odnosiłby się do śmierci darczyńcy. Niezalenie od tego, czy mamy do czynienia z warunkiem czy terminem, niedożycie przez obdarowanego śmierci darczyńcy powoduje bezskuteczność takiej darowizny. Co powoduje, że, w takim przypadku, przedmiot darowizny wchodzi w skład spadku.
Zagadnienie dopuszczalności darowizny mortis causa było rozważane przez Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 6 maja 2004 r., III CK 511/02 wydanym w sprawie, w której przed notariuszem w Paryżu zawarto umowę darowizny między małżonkami. Darczyńca darował cały swój majątek żonie pod warunkiem, że żona go przeżyje. Sądy orzekające w sprawie uznały, że po śmierci darczyńcy doszło do dziedziczenia ustawowego. Odmówiły uznania umowy darowizny za testament (konwersja), a poza tym uznały ją za niedopuszczalną umowę o spadek po osobie żyjącej (art. 1047 k.c.), co powodowało jej bezwzględną nieważność. Sąd Najwyższy, rozpoznając kasację, uznał, że do oceny ważności tej umowy właściwe jest prawo francuskie, według którego umowa jest ważna. Ocena ta nie dotyczyła jednak przeniesienia własności udziału w nieruchomości położonej w Polsce, gdyż w tym zakresie było właściwe prawo polskie. Sąd Najwyższy zauważył, że przewidziany w art. 1047 k.c. zakaz zawierania umów o spadek nie obejmuje darowizny na wypadek śmierci. Nie jest to bowiem czynność mortis causa, ponieważ uzależnienie wywarcia przez nią skutku od śmierci osoby dokonującej tej czynności nie należy do jej jurydycznej istoty, ale wynika z zastosowania instytucji warunku i terminu. W konsekwencji Sąd Najwyższy uznał darowiznę dokonaną między małżonkami za ważną i skuteczną również w części dotyczącej udziału w nieruchomości położonej w Polsce.
Umowa darowizny mortis causa, ze względu na to, że ma wywierać skutki rozporządzające dopiero z chwilą śmierci darczyńcy, mogłaby zostać uznana za umowę o spadek po osobie żyjącej. Powoduje ona bowiem, że jej przedmiot nie wchodzi do spadku, lecz trafia do obdarowanego. Należy jednak podkreślić, że taka ocena jest trafna wyłącznie w odniesieniu do umów darowizn na wypadek śmierci, w których strony uczyniły ich przedmiotem cały spadek albo jego ułamkową część. Tylko wtedy byłaby to umowa o spadek po osobie żyjącej w rozumieniu art. 1047 k.c. W innych wypadkach, gdy przedmiotem darowizny są konkretne rzeczy lub prawa, takiej umowy nie można uznać za umowę o spadek, choćby te rzeczy lub prawa wyczerpywały cały albo prawie cały majątek darczyńcy. Artykuł 1047 k.c. zabrania bowiem zawierania umów, które przewidywałyby przejście ich przedmiotu w drodze sukcesji uniwersalnej – jako ogółu rzeczy lub praw tworzących jedną masę majątkową (spadek). Tymczasem zawarcie umowy darowizny zawsze tworzy podstawę do przejścia jej przedmiotu wyłącznie w drodze sukcesji syngularnej. Również bowiem wtedy, gdy umowa obejmuje wiele różnych przedmiotów, przejście uprawnienia do każdego z nich należy rozpatrywać samodzielnie. W konsekwencji należy przyjąć, że choć art. 1047 k.c., w przeciwieństwie do art. 941 k.c., ma zastosowanie do czynności prawnych inter vivos, które mają jedynie wywrzeć pewne skutki post mortem, a więc do grupy czynności prawnych, wśród których znajduje się darowizna mortis causa, to jej nie obejmuje.
Informacje i zastrzeżenia:
- Niniejszy wpis został przygotowany na podstawie Uchwały Sądu Najwyższego – Izba Cywilna z dnia 13 grudnia 2013 r. sygnatura akt: III CZP 79/13 (OSNC 2014 nr 10, poz. 98, str. 9).
- Wpis nie stanowi opinii prawnej, a jedynie najlepszy osąd prawny, który może zostać poddany w wątpliwość przez każdą rządową instytucję lub sądy i nie jest wiążące dla żadnej rządowej instytucji ani sądów.
- Niniejsze opracowanie jest oparta na obowiązującym prawie, wyrokach sądowych i przepisach administracyjnych, orzeczeniach, interpretacjach i praktyce, które to wszystkie mogą ulec zmianie w każdym czasie, ze skutkiem na przyszłość bądź ze skutkiem wstecznym.
- Piszący zwraca również uwagę, że rozwój rozstrzygnięć instytucji, przepisów administracyjnych, wyroków sądowych, zmian ustawowych lub zmian faktycznych lub zmian innych informacji na podstawie, których została oparte niniejsze opracowanie, może mieć niekorzystny wpływ na konsekwencje prawne wskazane w niniejszym tekście.
- Ewentualne poglądy wyrażone w niniejszym tekście są oparte na prawie obowiązującym w Polsce w dacie wskazanej w niniejszym tekście i każda zmiana tego prawa może mieć wpływ na te poglądy.
